Chuyển từ tư duy tiền kiểm sang hậu kiểm, chủ động chấp nhận rủi ro có kiểm soát là một hướng đổi mới cần thiết để tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy tăng trưởng. Nhưng không phải rủi ro nào cũng có thể đo lường, khắc phục theo cùng một cách. Điều này cần được cân nhắc khi các quy định bảo vệ môi trường được đề xuất điều chỉnh nhằm tạo thuận lợi cho đầu tư, sản xuất.
Cùng với sự phát triển của đất nước, các nhà máy, khu công nghiệp mọc lên như nấm. Khối lượng chất thải xả vào môi trường cũng theo đó tăng lên. Không phải tự nhiên mà có hẳn một bộ luật về môi trường. Theo dự thảo sửa đổi luật môi trường mới nhất, đã có đề xuất nới một số điều kiện về cấp phép xả thải. Nếu nguồn nước vẫn còn khả năng chịu tải đối với một hoặc một số thông số bắt buộc, Chính phủ có thể quy định cơ chế cho phép xả thải trực tiếp.
Mục tiêu đề xuất này nhằm thúc đẩy dự án đầu tư, phục vụ mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với tinh thần Kết luận số 17-KL/TW (2/4/2026), chuyển từ tư duy tiền kiểm, yêu cầu an toàn tuyệt đối sang hậu kiểm, chủ động chấp nhận rủi ro có kiểm soát.
Việc nới lỏng điều kiện xả thải chưa chắc đã làm vấn đề môi trường trở nên trầm trọng. Nhưng khi điều kiện để đưa thêm chất thải vào môi trường được mở rộng, câu hỏi về tổng tải lượng ô nhiễm và khả năng kiểm soát càng trở nên quan trọng.
Đã từng có ý kiến tăng trưởng cao thì phải chấp nhận rủi ro. Một trong những rủi ro được bàn đến nhiều nhất những năm qua là lạm phát. Thoạt nghe, đây cũng giống một bài toán đánh đổi trong điều hành kinh tế. Tuy nhiên đánh đổi bằng rủi ro lạm phát và bằng rủi ro môi trường lại không vận hành theo cùng quy luật.
Đánh đổi để phục vụ những mục tiêu nhất định là điều rất nhiều quốc gia đã từng trải qua. Nhưng việc khó nhất luôn là ai đong đếm được cái giá phải trả. Nếu chỉ tính riêng lần sửa đổi luật môi trường này, người ta phải trả lời, ai xác định khả năng chịu tải của nguồn nước, dữ liệu quan trắc có đủ thời gian để thực hiện hậu kiểm không, khi địa phương chịu áp lực thu hút đầu tư, cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích ở đâu...?
Nếu như chỉ bàn về sửa sai, lạm phát có thể điều chỉnh bằng chính sách như lãi suất, tín dụng xiết lại trong ngắn hạn. Nhưng thiệt hại khi ô nhiễm môi trường không thể sửa chỉ bằng chính sách. Một dòng sông ô nhiễm cần thời gian xử lý. Sức khỏe cộng đồng cần nhiều năm để phục hồi, thậm chí có những tổn thất không thể đảo ngược trong một thế hệ.
Việt Nam vẫn giữ cam kết Net Zero 2050, đồng thời đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Hai mục tiêu này không mâu thuẫn nhau, nhưng đòi hỏi những quyết định phát triển phải tính đủ chi phí môi trường. Câu hỏi cuối cùng là làm thế nào để bảo đảm những rủi ro không bị đẩy sang cộng đồng, không gây hệ lụy đến các thế hệ tiếp theo. Và yêu cầu cao nhất không thể thay đổi, đã thành đòi hỏi, thành xu thế chung không chỉ ở Việt Nam, đó chính là phát triển phải bền vững.