“Hồn trẻ” trong các làng nghề

Dịp cuối năm, làng nghề làm tranh sơn mài truyền thống Hạ Thái (Thường Tín, Hà Nội) đón tin vui khi một nghệ nhân nhận được hợp đồng “khủng”, trị giá 3 tỷ đồng cho một ngân hàng lớn, với các bộ quà tặng gồm một bức tranh sơn mài vẽ hoa đào, hoa sen cùng một con ngựa gỗ.

Người nghệ nhân ấy tên Trần Công Dũng, hay Dũng “Dị” như giới nghệ thuật vẫn quen gọi. Không phải người gốc Hạ Thái, anh Dũng nằm trong thế hệ họa sĩ tốt nghiệp đại học ngành mỹ thuật, tìm đến làng nghề như một “thiên đường” sáng tác, thổi hồn mỹ thuật đương đại vào sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống.

Ngày nay, Hạ Thái là một trong số không nhiều những làng nghề thủ công truyền thống rất phát triển, sản phẩm được ưa chuộng bởi cả khách trong nước và du khách. Góp phần vào thế mạnh của làng nghề Hạ Thái phải kể đến một nhóm họa sĩ đã “bỏ phố về làng” như anh Dũng “Dị”.

Họ giúp làng Hạ Thái đa dạng hóa sản phẩm. Sản phẩm tranh sơn mài của làng Hạ Thái rất đa dạng, từ những bức tranh kích thước vừa phải, dễ dàng nhét vừa vali để bán cho du khách, cho đến những tác phẩm “hoành tráng”, phải kể đến hai bức tranh sơn mài khổ lớn 100m2 cho hai khách sạn lớn ở Hạ Long và Hà Nội đã được các họa sĩ kết hợp với các nghệ nhân làng nghề thực hiện

Chủ đề của các bức tranh cũng được làm dày thêm đáng kể, không quanh quẩn chỉ có cây tre, gốc mít, cá vàng, chùa Thầy, Văn Miếu mà còn tranh phong cảnh làng quê, tranh hoa sen… được người nước ngoài ưa chuộng.

Rồi đến thế hệ tiếp theo lại tiếp tục phát triển tranh sơn mài theo những hướng độc đáo hơn nữa. Như nhóm họa sĩ Latoa, vẫn những con rồng, con phượng, những Vinh quy bái tổ hay Lão nông truyền thống nhưng làm rất khéo, cho ra sản phẩm thực dụng hơn, như chiếc ốp điện thoại chẳng hạn.

Sự chuyển mình ấy không chỉ diễn ra ở Hạ Thái. Rong ruổi các làng nghề, tôi bắt gặp nhiều gương mặt mới, những tư duy mới đang lấp đầy khoảng trống mà các nghệ nhân già để lại.

Đó là câu chuyện của dòng tranh Hàng Trống. Suốt một thời gian dài, chúng ta loay hoay với nỗi lo thất truyền khi nghệ nhân Lê Đình Nghiên tuổi đã cao, con cháu lại không theo nghề. Trong khi đó, để học được nghề vẽ tranh Hàng Trống thành thạo phải mất khoảng 5 năm, ngang với lấy bằng cử nhân mỹ thuật. Một khoảng thời gian đủ để nản lòng bất cứ ai muốn kiếm tiền nhanh.

Vậy mà có Nam Chi, cậu họa sĩ trẻ sinh năm 1996 không nản lòng với tranh Hàng Trống. Học các kỹ thuật vẽ, Nam Chi cho ra những sản phẩm vẫn giữ hồn cốt, quy tắc của Hàng Trống, nhưng màu sắc tươi mới hơn, rực rỡ hơn, thần thái trong tranh có sự bứt phá của sức trẻ, thoát khỏi những khuôn mẫu gò bó.

Hay như ở Bát Tràng, những nhóm bạn trẻ biến xưởng gốm thành những trung tâm trải nghiệm (Creative Hubs). Họ đón khách về, bán sản phẩm gốm, bán cả câu chuyện của đất và lửa. Họ hướng dẫn khách tự tay vuốt nặn, họ kể về lịch sử làng nghề. Hay có những nhóm còn mày mò tái chế những mảnh gốm vỡ, mảnh sành, thứ rác thải đau đầu của làng nghề, để nghiền nhỏ, phối trộn tạo thành những vật liệu nghệ thuật mới.

Ngày càng có nhiều nghệ sĩ trẻ yêu thích văn hóa truyền thống. Đó là một tín hiệu đáng mừng, bởi các bạn trẻ có điều kiện hơn thế hệ trước, được học hành bài bản, đi du học nước ngoài, nắm vững tư duy thẩm mỹ và cả tư duy phát triển. Các bạn ấy hiểu rằng, muốn phát triển, cần phải đi từ gốc.

Thế là nghệ sĩ trẻ tìm về làng nghề thủ công truyền thống, vừa học hỏi, tìm hiểu, vừa sáng tạo để bảo tồn và phát triển.

“Làm mới cái cũ”

Bên cạnh sức sáng tạo và tư duy thẩm mỹ của người trẻ, hơi thở hiện đại cũng đang len lỏi vào trong các làng nghề thủ công truyền thống thông qua những công cụ lao động mới trên nền tảng công nghệ.

Về làng điêu khắc gỗ Sơn Đồng ở huyện Hoài Đức (nay là xã Sơn Đồng), sự cộng sinh giữa hiện đại và truyền thống được thể hiện rõ nét, với tiếng đục đẽo lách cách xen lẫn tiếng rào rào của máy cắt tự động (CNC).

Tại Sơn Đồng, một làng nghề cũng đang phát triển khá năng động, máy cắt CNC đã trở thành vật dụng không thể thiếu. Một xưởng mộc quy mô trung bình khoảng 20 thợ giờ đây thường được trang bị tới bốn chiếc máy CNC. Thợ điêu khắc ở Sơn Đồng di chuột máy tính, dùng Autocad, máy quét 3D để đưa vào máy cắt thành thạo chẳng kém cầm dùi đục, tràng đục.

Tất nhiên, có sự phân biệt giữa “hàng tay” và “hàng máy”. Sản phẩm gỗ điêu khắc máy có giá rẻ hơn, ví dụ tượng ông Di Lặc cỡ nhỏ đặt trên xe ô tô, nếu được khắc bằng máy, có giá chừng vài trăm ngàn đồng, trong khi sản phẩm điêu khắc tay lên đến tiền triệu.

Còn một loại sản phẩm nữa là loại “70 – 30”, 70% được khắc bằng máy, 30% còn lại khắc thủ công. Tuy nhiên, cái 30% đó đem lại hồn cốt cho tượng gỗ điêu khắc, bởi máy không thể thay thế con người, không thể thực hiện những kỹ thuật khó như chạm bong, chạm lộng.

Hay như ở các làng nghề đúc đồng. Thay vì đắp khuôn đất sét như ngày xưa, giờ thợ đúc đồng dùng khuôn làm từ chất dẻo. Sản phẩm cho ra bóng mịn, rất đẹp mắt, không phải tồn công đánh bóng nữa.

Tất nhiên, những sản phẩm đồng như cái chuông, lư hương hay tượng Phật vẫn làm theo mẫu xưa, giữ tinh thần truyền thống. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ giúp giảm chi phí, nâng cao năng suất. Người tiêu dùng được mua với giá rẻ hơn, người nghệ nhân cũng hưởng lợi vì bán được hàng.

Như vậy, việc ứng công nghệ thể hiện sự thích ứng linh hoạt và thông minh của những người nghệ nhân làng nghề truyền thống. Cũng là bảo tồn nhưng không phải giữ 100% cách làm cũ. Thay vào đó, nghề truyền thống được “tiếp biến”, giữ lại hồn cốt nhưng sản phẩm vẫn đáp ứng được nhu cầu của thị trường.

Bản thân tôi cũng sử dụng công nghệ để góp một chút công sức cho công cuộc bảo tồn và phát huy các làng nghề truyền thống. Là một nhiếp ảnh gia, tôi thường cùng một số cộng sự đi chụp những hoa văn, họa tiết cổ ở các đình, chùa để chia sẻ miễn phí với mọi người và cố gắng xây dựng một cơ sở dữ liệu.

Nhiều họa tiết, hoa văn nhuốm màu thời gian, bị ẩn giấu hoặc ở một vị trí cao quá, khó có thể quan sát hết chi tiết bằng mắt thường. Thông qua trí tuệ nhân tạo (AI), tôi “vẽ” lại vẹn nguyên hoa văn đó, nền trắng mực đen.

Tôi gọi đó là những “vốn cổ”. Các bạn trẻ yêu thích nghệ thuật cổ truyền, được đào tạo bài bản về mỹ thuật và tư duy phát triển hoàn toàn có thể thể hiện chúng trên các chất liệu, sản phẩm khác nhau. Chẳng hạn như tranh sơn mài, vẽ gốm hay đúc đồng, tạc tượng gỗ.

Xa xưa, sản phẩm của mỗi làng nghề thường không có nhiều sự đa dạng do nghề truyền thống thường được “cha truyền con nối”. Nếu được “truyền” một hình ảnh con rồng, các đời sau chỉ biết vẽ, biết tạc mỗi con rồng đó thôi. Tuy nhiên, nếu được tiếp cận với hình ảnh những con rồng qua các triều đại lịch sử, người nghệ nhân có thể tạo ra sản phẩm với hoa văn rồng đa dạng nhưng vẫn là rồng của người Việt, chứa đựng văn hóa Việt, chứ không phải rồng Trung Quốc hay rồng Nhật Bản.

Đó cũng là lý do hơn 20 năm nay tôi theo đuổi các nét văn hóa cổ truyền Việt Nam làm chủ đề nhiếp ảnh. Bởi tôi tin, công việc này rất thiết thực, công sức có thể nhỏ bé nhưng góp một phần bảo tồn, phục dựng, làm sống lại những nét văn hóa đáng tự hào của cha ông.

Bài viết đăng trên Đặc san TheLEADER với chủ đề KIẾN TẠO PHỒN VINH xuất bản tháng 1/2025. Đặc san dày 192 trang, gồm 3 phần: Đường tới phồn vinh; Tiên phong kiến tạo và Sống phồn vinh.
Để đặt mua Đặc san, xin liên hệ:
Tạp chí điện tử Nhà quản trị - TheLEADER
Tòa soạn thường trực: Tầng 2, tòa nhà số 5 ngõ 535 Kim Mã, phường Giảng Võ, Hà Nội.
Điện thoại: (024) 6687 6808 - Hotline: 08887 08817
Văn phòng đại diện tại Thành phố Hồ Chí Minh
Địa chỉ: Lầu 2, tòa nhà VNO, số 29 Huỳnh Văn Bánh, phường Phú Nhuận, TP.HCM
Điện thoại: 08867 08817